Zaniedbany zakwas żytni i pszenny odżyje, jeśli dokarmiasz go regularnie
Trzeci element to kontakt z solanką i dostęp powietrza. Warzywa muszą być całkowicie zanurzone, bo tlen sprzyja pleśni, a nie bakteriom mlekowym. Dociśnij je ciężarkiem, użyj worka z solanką albo liścia kapusty przytrzymującego całość. Równocześnie nie zakręcaj słoja szczelnie na pierwsze dni — mieć ujście. Zbyt szczelne zamknięcie w cieple prowadzi do wycieku przez uszczelkę albo, gorzej, do cofnięcia się płynu i odsłonięcia warzyw.
Dokarmianie zaczynasz od ustalenia, ile zakwasu naprawdę potrzebujesz. Jeśli pieczesz chleb raz w tygodniu, trzymaj w słoiku niewielką ilość — na przykład dwie łyżki — i dokarmiaj ją przed pieczeniem. Nadmiar zakwasu to najczęstszy powód, dla którego ludzie gubią się w rachunkach i przelewają zbyt dużo mąki. Resztę zawsze możesz zużyć na pancakes, chleb na zakwasie żytnim albo placki, więc nie wylewaj jej bez potrzeby.
Hydracja 87 sprawdza się przy zakwasach żytnich i przy pieczeniu w chłodniejszej kuchni, gdzie pełmeble na wymiar hydracja zbyt szybko się zakwasza. Do pszennych chlebów o dużej objętości lepsza bywa setka, bo rzadszy zakwas łatwiej rozprowadza się w cieście i daje bardziej równomierny miękisz. Nie ma tu jednej słusznej odpowiedzi — jest dopasowanie do mąki, temperatury i czasu, jakim dysponujesz. Zapisuj, ile wody dodałeś i jak zachowało się ciasto, a po kilku wypiekach sam wybierzesz proporcję, która powtarzalnie daje ci dobry bochenek.
Zakwas z kapusty robi się na tej samej zasadzie, ale smak i konsystencja wychodzą inne — jest ostrzejszy, bardziej słony, mniej ziemisty. Wybór między jednym a drugim to kwestia tego, do czego sok ma służyć: buraczany lepiej sprawdza się jako dodatek do zup i koktajli, kapuściany — jako baza do surówek i marynat. Oba pij na czczo po szklance, ale nie na siłę i nie codziennie, jeśli masz wrażliwy żołądek. Zacznij od niewielkiej ilości i sprawdź, jak reagujesz.
Czwarty błąd to za słaby zakwas. Zakwas, który pachnie octem, ma ciemny płyn na wierzchu albo po dokarmieniu nie rośnie w ciągu 4–6 godzin, nie jest gotowy do wypieku. Używaj zakwasu w szczycie aktywności — najlepiej kilka godzin po dokarmieniu, gdy jest wyraźnie spuchnięty i ma przyjemny, kwaśny zapach. Zimny zakwas z lodówki wrzucony od razu do ciasta wydłuża fermentację i często kończy się płaskim bochenkiem, bo drożdże potrzebują czasu, by się obudzić.
Proporcje, które działają w praktyce Standardowe dokarmianie to jedna część zakwasu, jedna część mąki i jedna część wody — przy czym „część" odmierzaj wagą, nie łyżką. Łyżka żytniej mąki waży inaczej niż łyżka pszennej, a woda ma ciężar właściwy zupełnie inny niż mąka. Jeśli nie masz wagi, odmierzaj objętościowo, ale zawsze tą samą miarką i notuj, co robisz, żeby móc powtórzyć udany efekt. Woda powinna być letnia, nie gorąca — powyżej czterdziestu stopni zabija część drożdży i bakterii, które pracują w zakwasie.
Gęstszy zakwas fermentuje inaczej — i to trzeba uwzględnić Niższa hydracja spowalnia rozmnażanie drożdży i bakterii, bo woda jest mniej dostępna. Zakwas 87 zwykle potrzebuje więcej czasu, żeby osiągnąć szczyt. W cieple 24–26°C licz się z 5–8 godzinami zamiast 4–5 przy zakwasie 100. Z drugiej strony jest bardziej odporny na przegrzanie i rzadziej kwaśnieje w upały. Gęstość ułatwia też przenoszenie go między naczyniami i mniej brudzi. Uważaj jednak na przesuszenie wierzchniej warstwy — na styku z powietrzem tworzy się skorupka, która ogranicza dostęp tlenu i zaburza fermentację. Przykrywaj szczelnie, ale nie hermetycznie.
Zakwas to żywy organizm, a nie półprodukt, który stoi w kącie i czeka. Jeśli dokarmiasz go nieregularnie albo wrzucasz do słoika przypadkowe ilości mąki i wody, po kilku dniach zamiast rześkiego zapachu poczujesz kwaśny odór z nutą acetonu, a na powierzchni pojawi się ciemny płyn. To nie znaczy, że zakwas trzeba wyrzucić. Zwykle wystarczy przywrócić mu rytm i właściwe proporcje.
Pierwsza przyczyna to zbyt krótka fermentacja końcowa. Chleb na zakwasie nie rośnie w piekarniku dlatego, że w momencie wstawiania do gorąca jest już po szczycie aktywności drożdży. Jeśli ciasto po uformowaniu stało godzinę i wyglądało „prawie gotowe", to prawdopodobnie było już przeciągnięte. Formując bochenek, obserwuj ciasto, nie zegarek: ma być wyraźnie napuszone, a przy delikatnym naciśnięciu palcem wgłębienie powinno wracać powoli, nie natychmiast. Zbyt długie wyrastanie w cieple daje ten sam efekt co zbyt krótkie — ciasto traci siłę i w piecu nie ma już z czego rosnąć.
Zakwas jest gotowy, gdy na powierzchni pojawią się bąbelki, a płyn zacznie pachnieć kwaśno, ale czysto — jak chleb na zakwasie. Warto sprawdzać go co kilka godzin i mieszać czystą łyżką. Na powierzchni może osadzić się cienka warstwa piany; to normalne, wystarczy ją zebrać. Niepokoić powinien dopiero nalot w kolorze zielonym, różowym lub czarnym albo zapach stęchlizny — wtedy trzeba zacząć od nowa, bo zepsutego zakwasu nie da się uratować.